Lễ hội Katê - nét văn hóa đặc sắc của đồng bào Chăm ở Khánh Hòa

Đặc sắc lễ hội văn hóa lớn của người Chăm

Dân tộc Chăm có lịch riêng. Theo Chăm lịch, đầu tháng 7 (khoảng tháng 10 dương lịch) là vào Lễ hội Katê - lễ cúng tế trời đất, tưởng nhớ ông bà tổ tiên và các vị anh hùng dân tộc đã được nhân dân thần hóa. Năm nay, Lễ hội Katê của đồng bào Chăm theo đạo Bà-la-môn diễn ra từ ngày 20 - 22/10.

Lễ hội Katê năm 2025 của đồng bào Chăm theo đạo Bà-la-môn ở tỉnh Khánh Hòa diễn ra tại 3 địa điểm là tháp Po Klong Garai (phường Đô Vinh), tháp Po Rome và đền Po Ina Nagar (xã Phước Hữu). Lễ hội diễn ra trang trọng, chu đáo, theo đúng nghi thức tín ngưỡng truyền thống của đồng bào.

Đầu tiên, lễ đón rước y trang nữ thần Po Ina Nagar - thần Mẹ xứ sở diễn ra ở thôn Hữu Đức (xã Phước Hữu). Y trang của nữ thần Po Ina Nagar do dân tộc Raglai ở vùng núi cao xã Phước Hà cất giữ, khi đến ngày thì mang xuống thôn Hữu Đức để trao cho đồng bào Chăm theo nghi thức của lễ hội.

Trước khi rước y trang lên tháp Po Rome, đoàn người Raglai tập trung đông đủ, ông Camanei (ông từ giữ đền) dâng cúng lễ vật, gồm: trứng, rượu, trầu cau và xin phép thần được rước y trang về tháp. Sau đó, người Chăm ở thôn Hữu Đức làm lễ đón y trang do người Raglai chuyển lại và để y trang vào đền Po Ina Nagar.

Các nhà nghiên cứu cho rằng, người Chăm theo đạo Bà-la-môn và người Raglai có mối quan hệ về tộc người. Nói về quan hệ xã hội, quan hệ tộc người, dân tộc Chăm có câu: “Chăm saai, Raglai aday”. Câu này có ý nghĩa người Chăm là anh hay chị và người Raglai là em. Với vị thế là em của người Chăm, người Raglai có vai trò quan trọng trong Lễ hội Katê. Mối quan hệ này chi phối hoạt động văn hóa - xã hội của dân tộc Chăm. Người Chăm quan niệm, trang phục của vua chúa Chăm được dâng lên ở tất cả các đền, tháp cổ đều do người Raglai bảo vệ.

Theo quan niệm truyền thống của người Chăm theo đạo Bà-la-môn, nếu người Raglai không xuống cúng lễ thì họ không được phép mở cửa tháp để tiến hành các nghi thức của Lễ hội Katê. Điều này cho thấy, sự xuất hiện của người Raglai quyết định sự thành công của Lễ hội Katê.

Tiếp theo là lễ mở cửa tháp, lễ tắm tượng thần, lễ mặc y phục cho tượng thần lần lượt diễn ra cùng lúc tại 2 nơi là tháp Po Klong Garai và tháp Po Rome.

Lễ mở cửa tháp do một vị cả sư và ông từ trông coi tháp điều hành. Lễ vật gồm có rượu, trứng, trầu cau, nước tắm thần có pha trầm hương… Trong không khí trang nghiêm, vị cả sư đọc mấy câu thơ trong kinh hành lễ: “Chúng con lấy nước từ sông lớn/ Chúng con đội về tháp tắm thần/ Thần là thần của trời đất/ Chúng con lấy những tấm khăn đẹp nhất/ Lau mồ hôi trên mình, tay chân của thần...”. Ông từ cầm lọ nước tắm thần tạt lên tượng phù điêu thần Siva trên vòm cửa chính của tháp.

Tiếp đó, thầy kéo đàn Kanhi (giống đàn nhị của người Việt) và bà bóng tiến đến trước cửa tháp chính, ngồi bên tượng bò thần Nađin để hát lễ xin mở cửa tháp: “Hãy xông hương trầm bằng lửa thiêng/ Hương trầm của người trần dâng lễ/ Hương trầm bay tỏa ngát không gian/ Chúng con xin mở cửa tháp cúng thần”. Sau đó, bà bóng và ông từ bắt đầu mở cửa tháp trong khói hương trầm nghi ngút trước sự chăm chú của mọi người.

Tiếp nối là lễ tắm tượng thần, lễ này được diễn ra bên trong tháp. Lễ tắm tượng thần là một thủ tục linh thiêng do ông cả sư, thầy cò ke, bà bóng, ông từ và một số tín đồ nhiệt thành thực hiện. Sau khi đọc các đoạn trong kinh hành lễ, ông từ cầm lọ nước tắm vẩy lên pho tượng đá, mọi người có mặt cùng tắm cho thần. Trong khi tắm, những tín đồ nhiệt thành lấy nước trên thân tượng thần bôi lên đầu, lên thân thể mình để cầu tài lộc, sức khỏe, may mắn...

Tắm cho tượng thần xong là thực hiện lễ mặc y phục cho tượng thần. Khi tượng thần đã mặc trên mình bộ xiêm bào lộng lẫy, các lễ vật dâng cúng được bày trước bệ thờ. Phía ngoài chung quanh tháp, hàng nghìn đồng bào Chăm tề tựu cùng nhau dâng nhiều sản vật quý được làm và thu hoạch trong năm cũ để dâng lên các vị thần. Chủ trì buổi lễ và ban cúng lễ cùng hát lời mời các vị thần về dự lễ. Thầy cả sư đọc kinh cầu nguyện xin các thần về hưởng lễ và phù hộ độ trì cho con cháu làm ăn phát đạt trong năm mới.

Sau khi kết thúc nghi lễ, bên ngoài tháp bắt đầu mở hội với rộn ràng trống Ginăng, kèn Saranai. Các chàng trai, cô gái Chăm trong vũ điệu truyền thống đầy màu sắc hấp dẫn, thôi thúc mọi người.

Minh chứng về sự phong phú trong kho tàng văn hóa dân tộc

Kết thúc Lễ hội Katê là các hoạt động tín ngưỡng diễn ra tại các làng và gia đình được chủ trì bởi già làng uy tín, am hiểu phong tục tập quán, cầu nguyện với thần linh phù hộ độ trì cho dân làng sức khỏe bình an, được mùa màng, thịnh vượng.

Sau khi làng cúng xong, các gia đình mới tổ chức cúng trong nhà. Vào ngày lễ này mọi thành viên trong gia đình đều có mặt đông đủ cầu mong tổ tiên, thần linh phù hộ cho con cháu làm ăn phát đạt, gặp nhiều may mắn trong cuộc sống.

Về dự Lễ hội Katê, hàng nghìn du khách được trải nghiệm, thưởng thức các tiết mục ca múa nhạc đặc sắc, hội thi văn hóa, văn nghệ dân gian, trình diễn nghề truyền thống Chăm; thưởng thức những món ăn đặc trưng mang đậm nét văn hóa ẩm thực của đồng bào Chăm…

Theo các nhà nghiên cứu, cộng đồng người Chăm trên lãnh thổ Việt Nam coi trọng, tôn thờ những vị anh hùng dân tộc, kết hợp hài hòa giữa cái xưa và cái nay, quá khứ và hiện tại. Vì vậy mà các đền, tháp Chăm - nơi tổ chức Lễ hội Katê đều gắn liền với tên của một vị có nhiều công lao với thần dân, được mọi người phong thành thần và tên tháp thờ mang tên vị đó. Đó chính là một điểm mấu chốt để nền văn hóa Chăm luôn được bảo tồn. Lễ hội Katê là minh chứng về sự phong phú, đa dạng trong kho tàng văn hóa của đại gia đình các dân tộc Việt Nam.

Ông Nguyễn Khắc Hà - Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Khánh Hòa khẳng định, Đảng, Nhà nước và chính quyền địa phương luôn quan tâm, hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số, trong đó có đồng bào Chăm. Tại Lễ hội Katê, ông mong muốn các vị chức sắc, người có uy tín tiếp tục vận động bà con giữ gìn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống; quảng bá văn hóa Chăm, văn hóa Khánh Hòa đến du khách trong và ngoài nước; đồng thời đề nghị các cấp, ngành tiếp tục bảo tồn và phát triển Lễ hội Katê xứng tầm Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Lễ hội Katê đã được Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2017. Đó là sự đóng góp của đồng bào Chăm, của văn hóa Chăm vào nền văn hóa Việt Nam; là cơ hội để văn hóa Chăm, văn hóa Khánh Hòa quảng bá hình ảnh của địa phương đến du khách, đến các nhà nghiên cứu văn hóa, nghệ thuật trong nước và quốc tế.

Dưới đây là một số hình ảnh Lễ hội Katê năm 2025 tại Khánh Hòa.