Người khám phá và ghi chép lịch sử cũng như văn hóa tỉnh Gia Lai

Nhân duyên cùng là công chức, viên chức của tỉnh nên tôi quen biết Tiến sĩ Nguyễn Thị Kim Vân, nguyên Giám đốc Bảo tàng tỉnh Gia Lai khá lâu. Vào một ngày mùa khô Tây Nguyên, tôi đã ghé thăm gia đình bà tại số nhà 01/11 - Bùi Dự, thành phố Pleiku, tỉnh Gia Lai. Căn nhà một trệt, một lầu, một sân thượng đổ mê như lầu rộng hơn 200 m2 với 01 phòng khách, 03 phòng ngủ, 01 phòng làm việc, một phòng bếp và ăn uống được phủ bằng nhiều các loại cây cảnh, hoa, cà phê chill chill đủ màu sắc rất thoáng đãng và mát mẻ được khánh thành vào tháng 11 năm 2021. Ở dưới sân nhà là chiếc ô tô con. Bà kể, căn nhà này gia đình xây hết 1,7 tỉ đồng và căn nhà thứ nhất ở 26 - Cô Bắc cách đây vài trăm mét, hồi đó, gia đình bà xây hết 19 triệu đồng. Nay giá đất lên bà đã bán được 2,3 tỉ đồng. Ở lứa tuổi 62 “gần đất, xa trời”, gia đình bà đang rao bán tiếp căn nhà thứ 2 với mức giá khoảng 3,5 tỉ đồng để vợ chồng vào sống cùng con trai ở thành phố Hồ Chí Minh. Chính nghề viết sử của bà đã tạo dựng được 2 cơ ngơi này. Nhìn cơ ngơi khang trang, bà hồi tưởng lại chuyện gia đình và con đường hành nghề nghiên cứu lịch sử, văn hóa tỉnh Gia Lai nhọc nhằn, gian truân, vất vả nhưng rất đỗi tự hào.

Năm 1954, cha bà đi tập kết miền Bắc và lấy vợ tại đây. Năm 1965, cha bà lại xung phong trở lại chiến trường Liên khu V đánh Mỹ, diệt Ngụy. Sau ngày đất nước hoàn toàn giải phóng, cha bà được đề bạt làm lãnh đạo một nông trường Cà phê nên đã đón cả gia đình vào huyện Chư Pah(nay là huyện Ia Grai) để mưu sinh. Lúc này, bà đã học xong cấp II(nay là bậc trung học cơ sở). Con đường học hành đối với bà cũng khá suôn sẻ. Với truyền thống là một học sinh giỏi, cứ thế bà bay cao, bay xa đến chân trời tri thức. Năm 1985, bà nhận tấm bằng Đại học sử chính quy. Khi mới sinh con trai được 02 tháng, bà phải dằn mình đề chồng nuôi con tạo điều kiện cho bà đi học và lấy bằng C Anh Văn đồng thời nghiên cứu sinh Tiến sĩ ở thành phố Hồ Chí Minh. Hồi làm Giám đốc Bảo tàng tỉnh, vừa học ở Trung tâm Ngoại ngữ của tỉnh, vừa tự học là chính, bà đã nói thông, viết thạo 02 ngoại ngữ. Bằng nghị lực phi thường, năm 2002, bà bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ sử học. Khi trở lại tỉnh Gia Lai - Kon Tum công tác(nay là tỉnh Gia Lai), một cơ duyên cũng đến với bà” nghề nó chọn mình”.

Bà được Sở Văn hóa -Thông tin tiếp nhận làm công chức. Và cũng từ đây việc nghiên cứu và làm đề tài khoa học về lịch sử, văn hóa, viết báo đã mở ra trang mới cho cuộc đời và sự nghiệp của bà. Với chiếc xe máy 81 cà tàng, bà đi điền dã hết địa danh này đến làng, bản kia trên địa bàn tỉnh Gia Lai - Kon Tum rộng 25.000km2, khiến nó trở thành một trong những tỉnh có diện tích lớn nhất ở Việt Nam vào thời điểm đó. Để có sức “ bám làng, bám nhân chứng”, vào năm 2015, gia đình bà sắm được chiếc ô tô con trị giá 570 triệu đồng, bà có điều kiện thuận lợi hơn khi đi cơ sở. Trong lúc, bạn bè công chức, cứ ngày nghỉ rủ nhau đi ăn sáng, uống cà phê, tán gẫu cho hết thời gian thì bà lại một mình âm thầm bám cơ sở khai tác tài liệu lịch sử, văn hóa tỉnh bất kể đó là mùa khô bụi mù đường hay mùa mưa lầy thụt.

Bà cho rằng đi điền dã( một mình phỏng vấn nhân chứng lịch sử, văn hóa) là bí quyết để làm cho các đề tài nghiên cứu về lịch sử, văn hóa của bà sinh động vì có nhiều chi tiết đắt. Ví như khi nghiên cứu về đề tài lịch sử ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh, bà mới biết bà H’ Nghia vào Đoàn Văn công và Trưởng đoàn đặt cho bà í cái tên H’ Nghia(tiếng Bahnar là cái tai) vì bà í có cái tai thẩm thấu âm nhạc rất tốt, chỉ cần nghe một bài bát, hôm sau bà í đã hát được y chang. Sau này, bà H’ Nghia được bầu giữ chức Phó chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai - Kon Tum và nghỉ hưu. Con trai bà, Hồ Văn Niên hiện là Uỷ viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy Gia Lai - Chủ tịch HĐND tỉnh. Hồi đó, kinh phí tỉnh cấp cho các đề tài nghiên cứu khoa học về lịch sử, văn hóa rất thấp. Kinh phí tỉnh duyệt đề tài Lịch sử Gia Lai, bà làm trong 3 năm chỉ có 1,2 tỉ đồng. Đề tài Địa danh Gia Lai, tỉnh chỉ cấp 120 triệu đồng mà bà phải tìm hiểu hơn 1.000 địa danh, sau khi nghiệm thu đề tài, chi phí gần hết. Mặt khác, tỉnh trả tiền cho các nhân chứng cũng rất thấp. Vì vậy, bà quyết định lấy tiền làm cộng tác viên cho báo Đảng bộ tỉnh và các báo Trung ương ” nuôi “ đề tài nghiên cứu khoa học về lịch sử, văn hóa.

Bà là một nhà nghiên cứu có nhiều đóng góp quan trọng trong việc khám phá và ghi chép lịch sử cũng như văn hóa tỉnh Gia Lai. Đặc biệt, liên quan đến các Đảng bộ trên địa bàn tỉnh. Bà đã dành gần 4 thập niên để nghiên cứu và cống hiến cho lĩnh vực lịch sử, với nhiều đề tài được thực hiện, mang lại giá trị lớn không chỉ cho ngành học thuật mà còn cho cộng đồng địa phương. Bà đã thực hiện nhiều đề tài nghiên cứu, bao gồm công trình khoa học lớn như” Lịch sử Gia Lai từ nguồn gốc đến năm 1975”, trong đó bà hệ thống hóa và tổng hợp các vấn đề liên quan đến chiều dài lịch sử và sự phát triển của Gia Lai cũng như các Đảng bộ trong tỉnh. Công trình này không chỉ dừng lại ở khía cạnh lịch sử mà còn đưa ra các mối liên hệ với văn hóa, dân tộc học. Ngoài đề tài lịch sử kể trên, bà còn làm đề tài “ Lịch sử Mặt trận tổ quốc Việt Nam tỉnh Gia Lai(1930 - 2025)”, “ Lịch sử ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch Gia Lai (1945 - 2017)”, “ Lịch sử ngành Tài chính Gia Lai(1945 - 2020)”, “Lịch sử Đảng bộ huyện Phú Thiện(1945 - 2020)” và “Lịch sử Đảng bộ huyện Ia Grai(1954 – 2024)” và Lịch sử Đàng bộ các xã Cửu An(thị xã An Khê); xã Ia Tul(huyện Ia Pa); xã Tơ Tung và Sơn Lang(huyện Kbang)…Các cuốn sách lịch sử nghiên cứu về tỉnh và các địa phương của bà đều được Nhà xuất bản chính trị quốc gia in ấn và phát hành.

Ngoài việc nghiên cứu lịch sử, bà cũng chú trọng đến việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa của các dân tộc thiểu số tại Gia Lai như: “Đến với lịch sử văn hóa Tây Nguyên”, “Tín ngưỡng tôn giáo dân tộc Bahnar, Jrai”, “ Quần thể di tích Tây sơn Thượng đạo”… Nổi bật là cuốn sách “Tín ngưỡng tôn giáo dân tộc Bahnar, Jrai” in 5.000 bản và tái bản đến 03 lần. Các công trình của bà góp phần làm rõ thêm vai trò của các Đảng bộ trong việc phát triển và bảo tồn văn hóa địa phương.

Đối với việc giáo dục cộng đồng, bà đã góp phần không nhỏ trong việc giáo dục lịch sử cho các thế hệ trẻ tại Gia Lai thông qua các bài báo, sách, cũng như sự tham gia của bà trong các chương trình tư vấn về lịch sử và văn hóa. Những hoạt động này không chỉ giúp nâng cao nhận thức mà còn khơi dậy lòng yêu nước và tự hào dân tộc đối với đồng bào dân tộc tỉnh Gia Lai.