Tủ kính không thay được công nghệ, bảo vật quốc gia cần chế độ bảo vệ đặc biệt không phải nằm trên giấy

Bảo vật quốc gia - những giá trị pháp định và hồn cốt dân tộc

Theo Luật Di sản văn hóa 2024 (Luật số 45/2024/QH15 ngày 23.11.2024), dự kiến có hiệu lực từ ngày 1.7.2025 quy định: “Di sản văn hóa Việt Nam là tài sản quý giá của cộng đồng các dân tộc Việt Nam, là một bộ phận của di sản văn hóa nhân loại, có vai trò to lớn trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước của nhân dân”.

Cũng theo Luật Di sản văn hóa (Điều 3, Khoản 7), “Bảo vật quốc gia là di vật, cổ vật có giá trị đặc biệt quý hiếm, tiêu biểu của đất nước về lịch sử, văn hóa, khoa học”. Để một hiện vật được công nhận là bảo vật quốc gia, nó phải đáp ứng đầy đủ các tiêu chí được quy định tại Luật Di sản văn hóa 2024 và các quyết định công nhận bảo vật quốc gia của Thủ tướng Chính phủ.

Các tiêu chí cơ bản bao gồm (Điều 44): a) Là hiện vật gốc độc bản; b) Là hiện vật có hình thức độc đáo; c) Là một trong các hiện vật sau: Hiện vật có giá trị đặc biệt quý hiếm, tiêu biểu của đất nước về lịch sử, văn hóa, khoa học liên quan đến sự kiện trọng đại của đất nước, sự nghiệp của anh hùng dân tộc, danh nhân, nhân vật lịch sử tiêu biểu; là tác phẩm nghệ thuật nổi tiếng về giá trị tư tưởng, nhân văn, giá trị thẩm mỹ tiêu biểu cho một khuynh hướng, một phong cách, một thời đại; là sản phẩm được phát minh, sáng chế tiêu biểu, có giá trị thực tiễn cao, có tác dụng thúc đẩy xã hội phát triển ở một giai đoạn lịch sử nhất định; là mẫu vật tự nhiên chứng minh cho các giai đoạn hình thành và phát triển của lịch sử trái đất, lịch sử tự nhiên; d) Đã được kiểm kê, đăng ký trong danh mục của bảo tàng hoặc di tích.

Chúng là những hiện vật tinh hoa, độc đáo, đại diện cho một giai đoạn lịch sử, một nền văn hóa, một thành tựu khoa học hay nghệ thuật đỉnh cao của dân tộc, được Nhà nước chính thức công nhận thông qua một quy trình thẩm định nghiêm ngặt của Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia và quyết định của Thủ tướng Chính phủ.

Do đó, có thể nói, bảo vật quốc gia được coi là những di sản văn hóa vật thể có giá trị cao nhất. Chúng không chỉ có ý nghĩa đối với quốc gia mà còn có thể mang tầm vóc quốc tế, đóng góp vào kho tàng di sản văn hóa nhân loại. Việc bảo vệ và phát huy giá trị bảo vật quốc gia là bảo vệ hồn cốt, bản sắc dân tộc.

Đặc biệt, Điều 42 của luật nhấn mạnh: “Bảo vật quốc gia được Nhà nước bảo vệ và bảo quản theo chế độ đặc biệt. Nhà nước dành ngân sách thích đáng cho việc bảo quản, sửa chữa, phục chế bảo vật quốc gia”. Các Nghị định hướng dẫn thi hành đã cụ thể hóa các tiêu chí công nhận, hồ sơ, thủ tục và chế độ bảo quản đặc biệt, bao gồm việc lập hồ sơ khoa học, xây dựng kế hoạch bảo quản, áp dụng kỹ thuật tiên tiến và đảm bảo an ninh tuyệt đối, là nền tảng pháp lý quan trọng cho công tác gìn giữ những di sản quý báu này.

Thực trạng bảo tồn

Dù đã có hành lang pháp lý và những nỗ lực không ngừng, công tác bảo vệ, bảo quản và lưu trữ bảo vật quốc gia tại Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức.

Một trong những vấn đề nghiêm trọng nhất là tình trạng xâm hại và hư hỏng nghiêm trọng đối với các bảo vật. Vụ ngai vàng triều Nguyễn là một sự kiện gây chấn động dư luận và phơi bày những yếu kém trong công tác an ninh và giám sát tại các khu di tích quan trọng.

Đáng báo động hơn, có trường hợp bảo vật quốc gia bị hư hỏng hơn 30% chỉ vì cách vệ sinh sai lầm bằng nước rửa chén. Kiệt tác “Vườn xuân Trung Nam Bắc” của danh họa Nguyễn Gia Trí cũng chịu tổn thất trong quá trình quản lý.

Các vụ việc như rùa đá tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám bị vẽ bậy, hay lăng vua Lê Túc Tông (Thanh Hóa) bị đào trộm cổ vật đều cho thấy tính cấp bách của vấn đề. Tác phẩm “Gặt ở Việt Bắc” của họa sĩ Phan Kế An cũng bị ôxy hóa và xuất hiện nhiều vết nứt, minh chứng cho sự xuống cấp do điều kiện bảo quản chưa đảm bảo.

Một thực tế đáng lưu ý là trong khi số lượng bảo vật được công nhận ngày càng tăng, năng lực bảo vệ và bảo quản thực tế lại chưa kịp đáp ứng. Điều này đặt ra thách thức lớn đối với hệ thống bảo tồn vốn chịu nhiều áp lực về kinh phí và nhân lực.

Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã có những chỉ đạo quyết liệt, việc quy trách nhiệm cho các đơn vị, cá nhân khi xảy ra sự cố. Nhưng cần có những cơ chế giám sát, kiểm tra và xử lý trách nhiệm mạnh mẽ hơn để đảm bảo mọi cấp độ, mọi chuyên ngành, mọi cá nhân liên quan đều có ý thức và thực hiện đầy đủ trách nhiệm của mình trong việc bảo vệ những tài sản quý giá của quốc gia.

Luật Di sản văn hóa 2024 được kỳ vọng sẽ giải quyết những vấn đề còn tồn tại và đưa ra những quy định mới, chặt chẽ hơn. Luật mới sẽ có các quy định rõ ràng hơn về việc không kinh doanh bảo vật quốc gia, chi tiết hóa chế độ bảo vệ, bảo quản, tiêu chuẩn kho bảo quản và các hình thức trưng bày (bao gồm cả trên môi trường điện tử), cùng với việc đảm bảo trách nhiệm quản lý Nhà nước.

Giải pháp đồng bộ và chính sách đột phá

Nền tảng vững chắc từ hệ thống pháp lý là điều kiện tiên quyết. Trước hết, cần khẩn trương xây dựng và ban hành các Nghị định, Thông tư hướng dẫn chi tiết các điều khoản mới trong Luật Di sản văn hóa 2024, đặc biệt là làm rõ nội hàm của “chế độ bảo vệ, bảo quản đặc biệt” đối với bảo vật quốc gia. Các quy định về tiêu chuẩn kho bảo quản, quy trình phục hồi khoa học và hình thức trưng bày cần được cụ thể hóa, đảm bảo tính khả thi và hiệu quả trong quá trình thực hiện.

Con người là yếu tố quyết định, do đó, cần có một chiến lược tổng thể để xây dựng đội ngũ cán bộ đủ chuyên môn và tầm nhìn xa để đáp ứng yêu cầu. Các chương trình đào tạo chính quy tại các trường đại học (như Đại học Văn hóa, Đại học Mỹ thuật...) và các khóa bồi dưỡng ngắn hạn, chuyên sâu cần được thiết kế lại, cập nhật kiến thức mới về khoa học bảo quản (conservation science), kỹ thuật tu bổ, phục chế (restoration) cho từng loại chất liệu bảo vật, cũng như các kỹ năng về quản lý bảo tàng hiện đại, công nghệ số hóa và phân tích dữ liệu. Việc hợp tác với các viện nghiên cứu, trường đại học uy tín trong và ngoài nước để trao đổi chuyên gia, tiếp nhận chương trình đào tạo tiên tiến là rất cần thiết, như kinh nghiệm gửi sinh viên đi học tại Nhật Bản, Úc, Pháp, Ý… đã được triển khai.

Số hóa bảo vật quốc gia là một xu hướng tất yếu và mang lại nhiều lợi ích. Cần phát triển một chương trình đồng bộ và có lộ trình cụ thể để số hóa 3D toàn bộ các bảo vật quốc gia. Dữ liệu số hóa này không chỉ phục vụ công tác lưu trữ lâu dài, nghiên cứu khoa học (phân tích chi tiết cấu trúc, hoa văn), hỗ trợ phục hồi khi cần thiết mà còn mở ra các hình thức trưng bày ảo, giúp công chúng dễ dàng tiếp cận bảo vật từ xa.

Công nghệ thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR) và trí tuệ nhân tạo (AI) có thể được ứng dụng để tái hiện sinh động các bảo vật trong bối cảnh lịch sử của chúng, tạo ra những trải nghiệm tương tác phong phú và hấp dẫn cho người xem, như cách Bảo tàng Lịch sử Quân sự đã thu hút rất nhiều khách đến thăm.

Công tác nghiên cứu và ứng dụng vật liệu, phương pháp bảo quản, tu bổ, phục chế tiên tiến cần được thúc đẩy. Điều này đòi hỏi sự đầu tư nghiên cứu khoa học để hiểu rõ bản chất vật liệu gốc của từng bảo vật, đồng thời tìm kiếm, thử nghiệm và ứng dụng các vật liệu, hóa chất, kỹ thuật bảo quản, tu bổ, phục chế mới, đảm bảo các tiêu chí an toàn, hiệu quả, có khả năng đảo ngược (reversible) và phù hợp với điều kiện khí hậu, môi trường đặc thù của Việt Nam.

Vấn đề an ninh và phòng chống rủi ro phải được đặt lên hàng đầu. Cần trang bị hệ thống an ninh đa lớp, tích hợp nhiều giải pháp công nghệ như camera giám sát thông minh có khả năng phân tích hành vi (phát hiện hành vi bất thường), cảm biến chuyển động, cảm biến rung, cảm biến tiếp cận (đặc biệt quan trọng đối với các bảo vật trưng bày mở) và hệ thống báo động chống trộm được kết nối trực tiếp với lực lượng bảo vệ tại chỗ và cơ quan công an gần nhất. Phải xây dựng các phương án chi tiết phòng, chống cháy và các nguy cơ tiềm ẩn khác (mất điện, rò rỉ nước), với kịch bản ứng phó cụ thể cho từng bảo vật, từng tình huống.

Việc triển khai đồng bộ các giải pháp từ hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực quản lý, đầu tư cho con người và công nghệ, đảm bảo tài chính bền vững, đến phát huy vai trò của cộng đồng, cùng với việc học hỏi kinh nghiệm quốc tế một cách chọn lọc, sẽ là chìa khóa để Việt Nam bảo vệ thành công những di sản vô giá này cho muôn đời sau.